- Không biết từ thế kỷ nào ở giữa cánh đồng gọi là đồng chiềng, có mọc một cây sui khoảng bốn người ôm và cao khoảng 20 mét, tỏa bóng xum xúc hết khu vực gò thờ, mặc dù mưa to gió lớn không hề gãy một cành, quanh năm xanh tốt.

- Năm 1948 có một ông cụ hơn 90 tuổi có kể cho chúng tôi nghe, bảo chúng tôi là các cụ ngày xưa truyền lại, khi chúng tôi lớn lên cũng thấy cây xui này to như thế này rồi Mừờng Kịt có dựng một ngôi miếu ở bên cạnh gốc xui đó. Ngôi miếu nhìn về hướng đông, rộng ba gian cứ năm hết tết đến, vào ngày mùng 7 tháng giêng âm lịch, dân làng mở hội xuống đồng và mời thầy mo đến để cúng cầu cho mưa thuận gió hòa, xua đuổi sâu bọ, làm ăn phát đạt, mùa màng bội thu, dân làng có của ăn của để, ấm no, hạnh phúc.

+ Về phần lễ: Lễ được đặt bằng cá luộc. Thời mo cúng xong, các cụ già và bà con hàng xóm, lễ về hương đồi trẹ, lễ xong, cả làng ăn cơm tại cánh đồng.

+ Phần hội: Dân làng làm một cái đu xe cho các cặp đôi nam nữ cùng vào chơi một lần sáu người, múa mời, trạm ống, giã đuống, ném còn…..

***CÂU CHUYỆN VỀ MƯỜNG KỊT

- Chuyện kể ngày xửa ngày xưa người ta gọi là Mường Kịt gồm có chín làng Xóm Vèo, xóm Chiềng, xóm Dọc, xóm Ít, xóm Liệm, xóm Thừ, xóm Bương, xóm Lèn, xóm Sận cùng đoàn kết và chung sống với nhau.

- Chuyện từ ngày xưa truyền lại, có một cô con gái ở làng hương lợi địch quả, được ông táo làng cho coi đền miếu đá sách ở hương lợi địch quả, được một thời gian sau ông chủ và làng xóm thấy cô ta mang bầu. Ông chủ và dân làng hỏi cô có bầu với ai, cô ta trả lời, tôi cũng không biết ai cả. Cô ta bảo, hình như không phải là người mà tôi chỉ thấy một con tinh dái cá hiện hình người đêm tối lên nằm với tôi lâu ngày, tôi cứ thấy bụng mình cứ to dần lên.

- Dân làng không tin, cử nhau đi rình mò và bảo nhau lấy tro rắc xung quanh miếu ở trước cửa ra vào để xem có dấu chân gì. Sáng hôm sau chân làng ra xem thì thấy có dấu chân con tinh dái cá thật, đến tối hôm sau dân làng lại kéo nhau ra để rình mò thấy con tinh dái cá hiện lên, dân làng bắn chết con tinh dái cá và mổ ra làm thịt ăn và vứt xương nó ra đó.

- Cô ta tỏ ra thương tiếc cô nhặt xương con tinh dái cá gói vào mo cau, đi đâu cô ta cũng mang theo bên mình. Ít lâu sau, cô ta sinh được một bé trai người thật cô ta đặt tên cho con là Đinh Thái Vàng, mẹ là Đinh Tuyết Trinh.

- Hết ngày này qua ngày khác nuôi con khôn lớn rồi một hôm ông tào làng và hàng xóm đuổi mẹ con cô ta đi. Cô không được ở đây nữa, cô phải chạy đi nơi khác. Thế rồi mẹ con cô ta phải đi thật, rồi một hôm mẹ con cô ta khăn gói lên đường, dắt díu nhau đi lưu lạc lên mạn ngược. Hai mẹ con đi đến đâu cũng cầu xin cơm gạo để nuôi nhau, cũng không có ai thương tình, rồi hai mẹ con cứ đi mãi, đi mãi đến làng xóm Chiềng Nhỏ Mường Kịt Kiệt Sơn, Tân Sơn, Phú Thọ.

- Hai mẹ con cô xin cơm nước của người dân ở đó, họ bảo khát nước thì xuống suối, đói cơm thì về nhà ông tào làng thổ tú, thổ bang mới có cơm ăn, mẹ con cô Trinh dắt nhau về nhà ông Ngài để xin cơm. Nhà ông Ngài cho mẹ con cô ở nhờ. Một thời gian sau ông Ngài làm cho hai mẹ con cô ta một cái lều nhỏ ở cuối cánh đồng chiềng. Hằng ngày cô về làm việc giúp nhà ông ngài, còn Đinh Thái Vàng cũng về chăn trâu cho nhà ông ngài.

- Một thời gian sau, ông cao lộ đi thẳng hướng nam để tìm người tài, có một ngôi sao chỉ thẳng hướng nam, đi đến đâu thấy đám trẻ chăn trâu, ông cao lộ lại đến dò hỏi. Ông cao lộ làm trò chơi, ông ta đào một cái giếng thật sâu khoảng một sải tay rồi thả một quả bưởi vào trong cái hố đó, ai lấy được quả bưởi trong hố ra được thì ông cao lộ thưởng cho hai lạng vàng, mọi người thi nhau móc quả bưởi mà không có ai lấy được quả bưởi lên.

- Anh Đinh Thái Vàng đi đến và bảo, bây giờ tôi bằng cách này, nếu chúng ta mà ai lấy được quả bưởi lên thì ông cao lộ thưởng vàng thì phải chia nhau. Mọi người đều nhất trí. Anh Thái Vàng bây giờ ai cũng có mũ, ai cũng có nón, lấy xuống sông múc nước lên đổ vào hố đầy nước, quả bưởi sẽ nổi lên, sẽ lấy được. Ông cao lộ bảo, người tài đây rồi.

- Một lần sau, ông cao lộ bảo có hang động mũi trâu, hàm rồng rất đẹp, ông cao lộ chạy về lấy cái bọc sang hỏi trẻ chăn trâu ở đây ai lặn giỏi nhất. Lũ trẻ chăn trâu chỉ vào anh Đinh Thái Vàng. Ông cao lộ bảo, cu Vàng lặn xuống đưa cái hòm này vào trong cái hang đá cho ông. Anh Vàng lặn xuống một lúc rồi lên. Ông cao lộ hỏi vàng có thấy gì không, Vàng đáp, có hang động con trâu há miệng rất đẹp.

- Ông cao lộ bảo anh Vàng lấy cái hòm sơn đỏ này và lặn xuống cất vào miệng con trâu cho ông, anh Vàng lặn xuống cất vào miệng con trâu cho ông, anh Vàng lặn xuống. Anh không đưa cái hòm vào miệng con trâu mà anh Vàng thả hết đồ ở trong hòm ra ngoài, để mỗi cái hòm không vào đấy. Lúc anh vàng vùng lên, cao lộ hỏi, anh Vàng có để cái hòm đó vào miệng con trâu chưa, anh Vàng trả lời, con để vào đấy rồi ông ạ. Chỗ đấy người ta còn gọi là khu vực Hòn Cả.

- Rồi sau đó, anh Đinh Thái Vàng về nhà hỏi mẹ, bố con ở đâu hả mẹ? Mẹ của Thái Vàng nghẹn ngào nói với con, bố con không phải là người thật mà là một con tinh dái cá người ta ăn thịt mất rồi con ạ. Còn xương đây. Mẹ Vàng mở tay nảy ra lấy một bọc xương gói bằng mo cau mà mẹ Vàng luôn mang theo bên mình đưa cho Đinh Thái Vàng rồi anh Vàng lấy bọc xương lặn xuống cho vào trong hang miệng con trâu đó.

- Rồi hết năm này qua năm khác, Thái Vàng lại vẫn đi chăn trâu cho nhà ông ngài cùng lũ trẻ trong làng. Một hôm Thái Vàng bàn với lũ trẻ chăn trâu chặt đuôi trâu để ăn, ăn hết đuôi con này lại ăn đuôi con khác. Sau đó Thái Vàng trở thành một anh hoàng tử, anh hùng nắm chính quyền.

- Một hôm, anh Đinh Thái Vàng bàn với ông ngài, ông thổ tú, ông thổ lang cho Thái Vàng làm con nuôi nhà ông ngài để sau này cho ông ngài chuyển ngôi cho Đinh Thái Vàng nhưng ông ngài không chấp nhận.

- Một thời gian sau mẹ anh Vàng qua đời, anh Vàng làm đám tang cho mẹ ở túp lều cuối cánh đồng chiềng, nhìn xuống chỗ con sông bứa và suối dọc hòa nhập với nhau, anh Đinh Thái Vàng mổ một con trâu làm đám tang cho mẹ. Anh Vàng bảo, dân làng hôm nay tôi mổ voi lấy đầu để cúng cho mẹ, đây là đầu của con voi đấy. Thế rồi từ ngày đó cánh đồng đấy được gọi là cánh đồng gốc voi. Đám tang cho mẹ xong, anh Vàng bàn với lũ trẻ trăn trâu, đuổi trâu lên núi trẹ để đóng quân ở đó,  bây giờ chúng mình mà về làng, dân làng biết mình chặt nuôi trâu thì dân làng sẽ giết hết.

- Thế là mọi người cùng nghe theo lên đóng quân ở núi trẹ có cả trai và gái rồi Thái Vàng chiêu binh, đi tìm thợ đúc, mở lò rèn, đúc gươm, dao, mã tấu để chống lại quân thù có quân gia, binh tướng. Đến lúc này ông Thái Vàng mới lấy vợ và có một con gái rất xinh đẹp. Ông không gả cho hoàng tử nào. Một ôm cô con gái đi xuống sông bứa giặt giũ, xuống lối đi bắc cầu bằng trống đồng gọi là Vàng than cô vừa xuống đến sông thì có một con hổ bắt lấy cô ta sang hòn đá to ở đồng ngào để ăn thịt, hòn đá ấy người ta đặt lên đặt tên là hòn đá nàng nằm.

- Lúc này thái vàng có đầy đủ lính, quan tướng phòng thủ kiên cố. Cao lộ thấy vậy âm mưu đánh chiếm Thái Vàng. Thái Vàng huy động quân sĩ làng xóm phát quang xung quanh trại, chặt cây to, lấy đá cuội chất xung quanh, buộc dây, quân thù kéo quân lên đánh thái vàng. Thái Vàng huy động quân sĩ chặt cây to, lăn đá cuội quân thu chết hết một nửa, cao lộ thất bại bỏ chạy rút quân về.

- Cao lộ tức giận, tao không chịu thua mày đâu rồi cao lộ về bàn với con trai tên là cao biến, ông Cao lộ bảo con là ở nơi đó có binh cơ, tướng tá nổi tiếng, bố không đánh được đâu, bây giờ con phải tìm mưu kế để trả thù cho bố. Lúc đầu cao biến còn tìm cách đàm phán với ông Thái Vàng. Cao Biến bảo ở xứ ông có nhiều di tích đẹp Thái Vàng bảo đúng nhất là cặp con voi phục đầu chụm lại với nhau. Cao biến bảo Thái Vàng bây giờ ông phải đúc hai thanh kiếm bằng vàng đeo vào cổ chúng cho đẹp. Thái Vàng cũng nhất trí. Cao biến bảo thợ đến không đúc kiếm mà cưa cổ hai con voi trụm đầu lại với nhau, cổ con voi đứt ra, có vết máu chảy ra từ cổ con voi đá đó. Ở khu ở khu vực sông bứa chỗ đấy người ta gọi là chỗ cối chõ.

- Âm mưu của cao biến, muốn đánh được Thái Vàng là phải đi chặn triệt hết các mạch thổ hướng về núi trẹ. Cao lộ bảo cao biến có kế rồi con ạ. Cao biến hỏi một bà phù thủy. Bà phù thủy bảo cao biến bây giờ ông phải đào một cái huyệt rồi lấy một rồi lấy một bi hạt đỗ đổ vào cái huyệt đó rồi rắc đất lên trên sau đó thắp 100 nén nhang mỗi ngày tháp 1 nén. Lúc nào thắp đủ 100 ngày thì hạt đỗ sẽ nở thành 100 quân sĩ. Cao biến nghe vậy ôm ngủ ngay bên cạnh huyệt và làm theo chỉ dẫn của bà Phú Thủy. Được vài ngày sau có một người đến xin một nén nhang cao biến chỉ còn 99 nén. Cao biến lần lượt tháp từng nén nhang. Một hôm ông ngủ dậy thì thấy hạt đỗ phía dưới chưa nở, còn số hạt đỗ ở phía trên nở thành quân sĩ đi đánh Thái Vàng ở núi trẹ, Thái Vàng có các quân sĩ đóng ở các núi. Đó là đồi trẹ ở trẹ mòn, trẹ dọc, trẹ bắn, trẹ lường đều có quân giữ chốt. Âm mưu của cao biến không thắng được Thái Vàng nhưng quân sĩ của Thái Vàng không cầm cự được nên bị thất thế. Rồi ông bị quân giặc chặt thành ba đoạn. Ông vẫn còn cưỡi ngựa theo đường về xuôi. Ông đi dọc theo con sông bứa đến cửa thánh Thạch Kiệt. Có một bà gác ở đền Thái Vàng hỏi, con người mà bị chặt làm ba khúc mà đầu lìa ra khỏi cổ, nối chấp lại liệu còn sống được không? Bà ấy bảo Thái Vàng người đã bị chặt mất đầu, lìa khỏi cổ thì sống làm sao được.

- Đầu của Đinh Thái Vàng đã bị chặt rơi từ xóm Chiềng Nhỏ Kiệt Sơn, còn đoạn giữa thì mắc ở đền cửa thánh Thạch Kiệt, còn đoạn cuối thì mắc ở sông dân Minh Đài. Thế là các quân sĩ của ông đóng ở các núi trẹ và đồi trẹ đều bị tiêu tan hết người ta mới gọi Đinh Thái Vàng là ông trẹ. Còn hai đoạn kia trôi dạt đi các cửa sông thì gọi là ông cửa Mường. Chỉ có một người mà dùng ba cái tên khác nhau, Thái Vàng, ông cửa Mường hay còn gọi là ông trẹ.

- Sau đó nhà ông ngài cùng chín xóm Mường Kịt lập miếu nhờ thầy mo cúng gọi hồn ông cửa Mường, ông Đinh Thái Vàng hay còn gọi là ông trẹ về để cả Mường Kịt thờ cúng. Cứ ngày mùng 7 tháng giêng âm lịch hằng năm làm lễ rước vía lúa, làm đu xe, ném còn, mua mời ông cửa sông. Cúng xong, ông uống hết hàng chậu nước lá. Uống xong ông không nói được gì, nằm im một chỗ. Cả dân làng Mường Kịt ghi nhớ công ơn của ông cửa Mường, Ông ấy là một vị anh hùng chống lại kẻ mạnh hơn mình, bảo vệ cho cả làng Mường Kịt đem lại bình yên cho dân làng.